Terapia schematów

Terapia schematów (ang. Schema Therapy) to opracowane przez Jeffreya Younga niezwykle współczujące i humanistyczne podejście psychoterapeutyczne. Łączy w sobie elementy różnych nurtów terapeutycznych, tworząc całościową metodę pracy z trudnościami emocjonalnymi.

Należy do tzw. „trzeciej fali” terapii poznawczo-behawioralnej, jednocześnie czerpiąc z terapii psychodynamicznej, Gestalt oraz teorii przywiązania (więcej o stylach przywiązania przeczytasz tutaj: https://mindhelp.com.pl/style-przywiazania-jak-wplywaja-na-wybor-partnerow-i-nasze-relacje/ ). Dzięki temu terapia schematów oferuje bogaty zestaw narzędzi pracy, które są zrozumiałe i praktyczne zarówno dla terapeutów, jak i dla osób korzystających z terapii w tym nurcie.

W terapii schematów kluczową rolę odgrywa relacja terapeutyczna – szczególna więź oparta na zaufaniu, szacunku i otwartej komunikacji. To bezpieczna przestrzeń, w której możesz swobodnie przyjrzeć się swoim myślom, emocjom i doświadczeniom, a terapeuta towarzyszy Ci w procesie zmiany i rozwoju. Ta wyjątkowa relacja jest fundamentem skutecznej pracy terapeutycznej.

Głównym celem terapii schematów jest głęboka zmiana emocjonalna. Terapeuta wspiera Cię w odkrywaniu nieadaptacyjnych wzorców, które wykształciły się w odpowiedzi na niezaspokojone potrzeby z dzieciństwa, i pomaga je zastąpić zdrowymi strategiami radzenia sobie. W procesie tym wykorzystywane są techniki doświadczeniowe, poznawcze i behawioralne, które mogą prowadzić do bardziej autentycznego i satysfakcjonującego życia.

Czym jest schemat?

Każdy człowiek ma jakieś schematy, style radzenia sobie i temperament. Nieadaptacyjne stają się gdy są nasilone i nieelastyczne. 

Na schemat składają się: wspomnienia, emocje, przekonania oraz doznania cielesne. Dotyczy nas samych lub naszych relacji z innnymi.

Jak powstają schematy?

Nieadaptacyjne schematy formują się najczęściej we wczesnym dzieciństwie lub okresie dojrzewania, pod wpływem trudnych lub traumatycznych doświadczeń, które powtarzały się regularnie. Mogą to być sytuacje takie jak: brak odpowiedniego wsparcia, zaniedbanie emocjonalne, czy nadmierne wymagania ze strony opiekunów. Powstałe w ten sposób wzorce stają się trwałe i wpływają na całe nasze życie, choć nie oznacza to, że nie da się ich zmienić.

Jak powstają wczesne nieadaptacyjne schematy?

Wczesne nieadaptacyjne schematy to szczególna kategoria negatywnych schematów, które mają swoje źródło w niezaspokojonych podstawowych potrzebach emocjonalnych dziecka. Są one dysfunkcyjne i determinują sposób, w jaki człowiek odczuwa emocje, myśli, działa i nawiązuje relacje. Im wcześniej powstają, tym większy mają wpływ na nasze życie. Warto zaznaczyć, że schematy kształtujące się w późniejszym okresie są zwykle mniej nasilone i wszechobecne.

A co z pozytywnymi schematami?

Choć często mówimy o negatywnych schematach, warto pamiętać, że istnieją również pozytywne schematy, które wzmacniają nasze poczucie wartości, bezpieczeństwo oraz zdolność do nawiązywania zdrowych relacji. W terapii schematów dąży się do wzmacniania tych pozytywnych wzorców oraz przekształcania nieadaptacyjnych schematów w bardziej elastyczne i wspierające.

Dlaczego schematy tak trudno zmienić?

Ludzie mają naturalną potrzebę spójności poznawczej – chcemy utrzymywać konsekwentny obraz siebie i świata. Podobnie działają schematy: nawet te nieadaptacyjne, które przynoszą cierpienie, dążą do przetrwania. Paradoksalnie dają poczucie znajomości i komfortu, ponieważ odzwierciedlają to, co było częścią naszego życia od wczesnych lat.

Osoby, które doświadczyły trudnych czy bolesnych wydarzeń w dzieciństwie, często nieświadomie odtwarzają te wzorce w dorosłym życiu. To tak, jakby powtarzanie znanych scenariuszy dawało poczucie swojskości, mimo że są one źródłem trudności. Takie działanie wynika z przyzwyczajenia do określonych emocji czy dynamik relacji – nawet jeśli są one destrukcyjne.

Nieadaptacyjne schematy są jak niewidzialne okulary, przez które patrzymy na świat. Często nie zdajemy sobie sprawy z ich istnienia, traktując własne przekonania i reakcje jako obiektywną rzeczywistość. To właśnie ich „przeźroczystość” sprawia, że tak trudno je zauważyć i zmienić.

Schematy mają ogromny wpływ na nasze myślenie, działania i relacje z innymi. Wywierają presję, byśmy podążali znanymi ścieżkami, nawet jeśli te ścieżki prowadzą do frustracji czy cierpienia. Zmiana schematów wymaga świadomej pracy i gotowości, by zmierzyć się z tym, co dla nas znane, ale niekoniecznie zdrowe.

Schematy pierwotne i wtórne – co je różni?

Schematy bezwarunkowe (pierwotne) to najwcześniej wykształcone wzorce, które odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu naszego obrazu siebie i relacji z innymi. Powstają w dzieciństwie i są głęboko zakorzenione w naszej psychice, odzwierciedlając doświadczenia z wczesnych lat życia. W dużej mierze stanowią podstawę naszej osobowości i wpływają na to, jak postrzegamy świat oraz jak reagujemy na różne sytuacje.

Schematy warunkowe (wtórne) kształtują się później, jako wynik prób radzenia sobie z trudnościami wywołanymi przez schematy pierwotne. Nie są tak głęboko osadzone w psychice, co sprawia, że łatwiej je zmienić, choć często tylko na pewien czas. To mechanizmy obronne, które jednostka wykształca, by zminimalizować negatywne skutki schematów bezwarunkowych.

Schematy pierwotne działają na głębszym poziomie, często niezauważalnie, ale konsekwentnie wpływając na nasze decyzje, reakcje emocjonalne i sposób budowania relacji. Natomiast schematy wtórne są bardziej elastyczne, ale też mniej trwałe, co oznacza, że mogą łatwiej ulec zmianie pod wpływem nowych doświadczeń lub pracy terapeutycznej. Rozróżnienie tych dwóch typów schematów pomaga zrozumieć, dlaczego niektóre wzorce są trudniejsze do przepracowania i wymagają więcej uwagi podczas terapii.

Wzmacnianie i osłabianie schematów

Gdy dana osoba rozwija nieadaptacyjny schemat, jej działania mogą oddziaływać na niego w dwojaki sposób: wzmacniając go lub osłabiając (czyli „uzdrawiając”). To, w jaki sposób reagujemy na nasze schematy, decyduje o ich sile i wpływie na nasze codzienne życie.

Wzmacnianie schematu to proces podtrzymywania i potęgowania jego wpływu. Działa to jak samospełniająca się przepowiednia – nasze myśli i działania zgodne ze schematem prowadzą do sytuacji, które go potwierdzają. Na przykład osoba z niską samooceną może unikać wyzwań, ponieważ obawia się porażki. Brak podejmowania działań uniemożliwia osiągnięcia sukcesów, które mogłyby wzmocnić jej pewność siebie, co dodatkowo utwierdza ją w przekonaniu o swojej niskiej wartości.

Osłabianie schematu, czyli proces jego uzdrawiania, polega na podejmowaniu działań, które zaprzeczają jego treści. Kluczowym elementem terapii schematów jest identyfikowanie wzorców wzmacniających schemat oraz wprowadzanie zachowań i przekonań, które pomagają go zmienić. To wymaga świadomości i zaangażowania, ale jest możliwe dzięki pracy nad sobą oraz wsparciu terapeutycznemu.

Podstawowe potrzeby emocjonalne i ich rola w tworzeniu schematów

Każdy człowiek posiada uniwersalne potrzeby emocjonalne, które odgrywają kluczową rolę w jego rozwoju i funkcjonowaniu. Gdy te potrzeby nie są zaspokajane we wczesnym okresie życia, mogą prowadzić do powstawania nieadaptacyjnych schematów. Pięć głównych potrzeb emocjonalnych to:

1. Bezpieczne przywiązanie do innych:

Obejmuje potrzebę bezpieczeństwa, opieki, troski i akceptacji. Brak stabilnych, wspierających relacji w dzieciństwie może skutkować trudnościami w budowaniu zdrowych więzi w dorosłym życiu.

2. Autonomia, kompetencja i poczucie tożsamości:

To potrzeba rozwijania niezależności, poczucia własnej skuteczności i świadomości tego, kim się jest. Jej niezaspokojenie może prowadzić do poczucia zależności od innych lub braku pewności siebie.

3. Wolność wyrażania prawdziwych potrzeb i emocji:

Każdy człowiek potrzebuje przestrzeni, aby być sobą – wyrażać swoje myśli, uczucia i pragnienia. Gdy ta potrzeba jest tłumiona, może prowadzić do poczucia osamotnienia i odrzucenia siebie.

4. Spontaniczność i zabawa:

Dzieciństwo powinno być czasem radości i zabawy. Jeśli ta potrzeba jest zaniedbywana, osoba może mieć trudności z czerpaniem radości z życia w dorosłości.

5. Realistyczne granice i samokontrola:

Odpowiednie granice uczą, jak radzić sobie z emocjami i zachowaniami w zdrowy sposób. Ich brak lub nadmierna surowość może prowadzić do problemów z samokontrolą lub poczucia nadmiernego obciążenia.

Niezaspokojenie tych potrzeb wywołuje trudne emocje, takie jak smutek, lęk, żal, wściekłość czy złość. Gdy trudne doświadczenia i związane z nimi emocje powtarzają się, schematy rozwijają się jako forma radzenia sobie z bólem lub dyskomfortem. Choć na początku mogą wydawać się użyteczne, z czasem stają się nieadaptacyjne, utrudniając zdrowe funkcjonowanie.

Jednym z głównych celów terapii schematów jest nauka zaspokajania podstawowych potrzeb emocjonalnych w sposób adaptacyjny i zgodny z aktualnymi możliwościami i warunkami życia. Dzięki temu możliwe jest zastąpienie starych, nieadaptacyjnych wzorców nowymi, które wspierają zdrowy rozwój i relacje.

Style radzenia sobie

W kontekście terapii schematów wyróżnia się różne style radzenia sobie, które są sposobami, w jaki człowiek stara się przystosować do trudnych doświadczeń i środowiska. Kiedy jednak te style stają się nieadaptacyjne, zaczynają utrudniać prawidłowe funkcjonowanie w życiu codziennym. W terapii schematów szczególnie wyróżnia się trzy główne, nieadaptacyjne style radzenia sobie:

1. Nadmierna kompensacja – walka ze schematem:

Ten styl polega na próbie przeciwdziałania działaniu schematu, jakby walczono z jego wpływem. Osoba stara się robić wszystko, by być dokładnie odwrotnością tego, co sugeruje schemat. Na przykład, jeśli schemat wskazuje na poczucie bezsilności, osoba może starać się być nadmiernie niezależna i kontrolować wszystko dookoła. Choć może to przynieść chwilowy efekt, taki styl radzenia sobie nie pomaga w leczeniu schematu, a w rzeczywistości może go jeszcze bardziej wzmocnić, ponieważ nie pozwala na prawdziwe zaspokojenie nierozwiązanych, wewnętrznych potrzeb.

2. Poddanie się schematowi – akceptacja schematu jako części siebie

W tym przypadku osoba akceptuje schemat jako coś, co jest częścią jej tożsamości. Zamiast próbować walczyć lub zmieniać schemat, osoba poddaje się mu, co prowadzi do utrwalenia jego działania w życiu codziennym. Nabyte w dzieciństwie schematy, które miały przynieść ulgę lub ochronę przed trudnymi doświadczeniami, zaczynają się powtarzać w dorosłym życiu, często prowadząc do poczucia beznadziei i braku możliwości zmiany.

3. Unikanie – próba uniknięcia aktywacji schematu

Unikanie przyjmuje trzy główne formy:

• Unikanie poznawcze – blokowanie myśli, obrazów i wspomnień, które wywołują aktywację schematu. Osoba stara się zepchnąć te myśli na margines, co może prowadzić do tłumienia emocji i trudności w radzeniu sobie z rzeczywistością.

• Unikanie emocjonalne – unikanie intensywnych emocji związanych z aktywacją schematu. Może to przybierać formę odcięcia się od swoich uczuć, co może prowadzić do tzw. „emocjonalnej obojętności”, czyli braku kontaktu z własnymi emocjami.

• Unikanie behawioralne – unikanie sytuacji w życiu codziennym, które mogłyby wywołać aktywację schematu. Może to obejmować unikanie określonych osób, miejsc lub doświadczeń, które przywołują trudne wspomnienia i emocje związane z danym schematem.

Wszystkie te style radzenia sobie mają na celu ochronę przed emocjonalnym cierpieniem związanym z aktywacją nieadaptacyjnych schematów, jednak ostatecznie utrwalają te schematy, nie pozwalając na ich zmianę.

Obszary schematów

W terapii schematów wyróżnia się różne obszary schematów ze względu na niezaspokojone potrzeby emocjonalne.

1. Obszar rozłączenia i odrzucenia

Osoby, które mają schematy z tego obszaru, mają trudności w tworzeniu bezpiecznego i satysfakcjonującego przywiązania do innych. Obawiają się, że ich podstawowe potrzeby – takie jak akceptacja, stabilność, poczucie bezpieczeństwa, miłość i przynależność – nie zostaną zaspokojone. W rodzinach, z których pochodzą, często występuje dystans emocjonalny, chłód, odrzucenie, przemoc lub nieprzewidywalność. Osoby te mogą mieć poczucie osamotnienia i nieufności wobec innych.

Schematy z tego obszaru:

• Opuszczenie / Niestabilność Więzi
• Nieufność / Skrzywdzenie
• Deprywacja Emocjonalna
• Wadliwość / Wstyd
• Izolacja Społeczna / Wyobcowanie

2. Obszar osłabionej autonomii i brak dokonań

Osoby z tego obszaru mają trudności z funkcjonowaniem niezależnie oraz z wykształceniem odrębnej tożsamości. Wciąż czują się jak dzieci, nie potrafią podejmować samodzielnych decyzji i wyznaczać celów. Ich rodziny często charakteryzowały się nadopiekuńczością lub z kolei brakiem wsparcia w nauce samodzielności, co prowadziło do braku pewności siebie i niskiej samooceny.

Schematy z tego obszaru:

• Zależność / Niekompetencja
• Podatność na Zranienie lub Zachorowanie
• Uwikłanie Emocjonalne / Nie w Pełni Rozwiniętej Ja
• Porażka

3. Obszar uszkodzonych granic

Osoby w tym obszarze mają trudności z przestrzeganiem zasad i wyznaczaniem granic w relacjach z innymi. Mają problemy z samodyscypliną i współpracą, często czują się ,,ponad” odpowiedzialnością. Brak konfrontacji, zbyt pobłażliwe podejście w rodzinie lub brak wytyczonych granic prowadzą do trudności w realizacji celów i utrzymaniu porządku w życiu.

Schematy z tego obszaru:

• Roszczeniowość / Wielkościowość
• Niedostateczna Samokontrola i Samodyscyplina

4. Obszar nakierowania na innych

Osoby z tego obszaru skupiają się głównie na zaspokajaniu potrzeb innych ludzi, zaniedbując swoje własne. Często kierują swoje działania na to, co myślą lub robią inni, zamiast zastanowić się nad własnymi uczuciami i potrzebami. Są bardzo wrażliwe na oczekiwania innych, przez co mogą czuć się zagubione i zależne od opinii innych osób.

Schematy z tego obszaru:

• Podporządkowanie się
• Samopoświęcenie
• Poszukiwanie Akceptacji i Uznania

5. Obszar nadmiernej czujności i zahamowania

Osoby w tym obszarze tłumią swoje emocje i spontaniczne zachowania. Żyją w ciągłym poczuciu, że muszą spełniać narzucone sobie wymagania, często kosztem własnego zdrowia, szczęścia i relacji z innymi. Ich życie charakteryzuje się brakiem radości i obciążeniem surowymi wymaganiami, a także nieustannym poczuciem lęku przed nieoczekiwanymi zdarzeniami.

Schematy z tego obszaru:

• Negatywizm / Pesymizm
• Zahamowanie Emocjonalne
• Nadmierne Wymagania / Nadmierny Krytycyzm
• Bezwzględna Surowość

Wszystkie te obszary mają wspólny cel – zaspokojenie niezaspokojonych potrzeb emocjonalnych. Niestety, niektóre schematy mogą prowadzić do utrwalania niezdrowych wzorców myślenia i zachowania, które utrudniają życie i rozwój. 

Dla kogo jest terapia schematów?

Terapia schematów ma swoje zastosowanie w pracy z osobami zmagającymi się z:

• chroniczną depresją i niepokojem
• zaburzeniami osobowości
• zaburzeniami odżywiania
• problemi w związkach
• długotrwałymi problemami w budowaniu bliskich relacji

Oprócz wymienionych powyżej problemów, z terapii schematów może skorzystać każdy, kto czuje, że jego obecne trudności mogą mieć swoje źródła w dzieciństwie i chciałby przepracować wydarzenia z wczesnego okresu życia i ,,zaopiekować” swoim wewnętrznym dzieckiem:)

____________________________________________________________________

Autorka: Nika Dunikowska (mgr Psychologii, Psycholożka w trakcie 4 letniego szkolenia psychoterapeutycznego)

Źródła:

Young, J., Klosko, J., Weishaar, M. (2019). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. GWP: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne

Masley, S. A., Gillanders, D. T., Simpson,  S. G., Taylor, M. A. (2012). A Systematic Review of the Evidence Base for Schema Therapy, „Cognitive-Behavioral Therapy” 3, s. 185-202.